§ 31. Злучэнні галагенаў

Сайт: Профильное обучение
Курс: Хімія. 11 клас
Книга: § 31. Злучэнні галагенаў
Напечатано:: Гость
Дата: Sunday, 22 November 2026, 01:01

Да найважнейшых злучэнняў галагенаў адносяць галагенавадароды саставу НЭ (Э — элемент галаген) і іх водныя растворы — галагенавадародныя кіслоты, а таксама ўтвораныя імі солі. Атамы ў малекулах галагенавадародаў звязаны кавалентнай палярнай адзінарнай σ-сувяззю. На малюнку 70 паказана ўтварэнне хімічнай сувязі ў малекуле HCl.

img
Мал. 70. Мадэлі ўтварэння хімічнай сувязі ў малекуле хлоравадароду
img
Мал. 71. Атрыманне салянай кіслаты ў лабараторыі

Хлоравадародная кіслата

Хлоравадародная (саляная) кіслата HCl — буйнатанажны прадукт хімічнай прамысловасці. Яна з’яўляецца водным растворам хлоравадароду, які ўяўляе сабой бясколерны газ з рэзкім пахам. Растваральнасць HCl пры 20 °С складае каля 450 аб’ёмаў на 1 аб’ём вады.

Канцэнтраваная саляная кіслата, якая ўтрымлівае 36–38 % хлоравадароду і мае шчыльнасць 1,19 г/см3, дыміць на паветры, бо з яе вылучаецца газападобны хлоравадарод. Разбаўленыя растворы НСl не дымяць.

У прамысловасці саляную кіслату атрымліваюць растварэннем у вадзе хлоравадароду. Пры гэтым хлоравадарод сінтэзуюць з простых рэчываў:

H2 + Cl2 = 2HCl.

У лабараторных умовах хлоравадарод атрымліваюць уздзеяннем канцэнтраванай сернай кіслаты на хларыды (NaCl або KCl) пры награванні (мал. 71):

NaCl subscript left parenthesis цв right parenthesis end subscript space plus space straight H subscript 2 SO subscript 4 left parenthesis канц right parenthesis space end subscript stack equals space with t on top HCl space plus space NaHSO subscript 4.

Хімічныя ўласцівасці. З’яўляючыся моцным электралітам, хлоравадародная кіслата дысацыіруе з утварэннем іонаў вадароду і хларыд-іонаў:

HCl → H+ + Cl–

і валодае ўсімі агульнымі ўласцівасцямі кіслот: дзейнічае на індыкатары і ўтварае солі (хларыды) пры ўзаемадзеянні з металамі (1), асноўнымі і амфатэрнымі аксідамі (2), гідраксідамі металаў (3), солямі (4):

1 Fe + 2HCl = FeCl2 + H2↑
метал
Fe0 + 2H+ = Fe2+ + H2↑
2 МgO + 2HCl = MgCl2 + H2O
аксід асноўны
MgO + 2H+ = Mg2+ + H2O
ZnO + 2HCl = ZnCl2 + H2O
аксід амфатэрны
ZnO + 2H+ = Zn2+ + H2O
3 КOH + HCl = КCl + H2O
аснова (шчолач)
H+ + OH– = H2O
Al(OH)3 + 3HCl = AlCl3 + 3H2O
амфатэрны гідраксід
3H+ + Al(OH)3 = Al3+ + 3H2O
4 Na2CO3 + 2HCl = 2NaCl + H2O + CO2↑
соль
2H+ + CO subscript 3 superscript 2 minus end superscript = CO2↑ + H2О

Да спецыфічных уласцівасцей салянай кіслаты варта аднесці рэакцыі, абумоўленыя наяўнасцю аніёна Сl–. Вылучым два найважнейшыя.

1. Рэакцыі акіслення хларыд-іонаў. Іон хлору ў складзе хлоравадароднай кіслаты мае найніжэйшую ступень акіслення –1 і здольны яе павышаць пры страце электронаў. Значыць, за кошт іонаў хлору кіслата з’яўляецца адноўнікам. Напрыклад, для атрымання хлору ў лабараторыі выкарыстоўваюць рэакцыю канцэнтраванай салянай кіслаты з моцнымі акісляльнікамі (МnO2, KМnO4, KClO3):

МnO subscript 2 space plus space 4 straight H bold Cl with negative 1 on top stack space equals space with t on top MnCl subscript 2 space plus space space bold Cl with 0 on top subscript 2 space plus space 2 straight H subscript 2 straight O.

2. Рэакцыі звязвання аніёна Сl– з катыёнамі некаторых металаў, напрыклад свінцу Pb2+, серабра Ag+ у растворы. Гэта ілюструюць ураўненні рэакцый:

2HCl + Pb(NO3)2 = PbCl2↓ + 2HNO3;
Pb2+ + 2Cl– = PbCl2↓;
HCl + AgNO3 = AgCl↓ + HNO3;
Ag+ + Cl– = AgCl↓.

Дзеянне нітрату серабра(I) прыводзіць да ўтварэння белага тварожыстага асадку AgCl, што выкарыстоўваюць як тэст (якасная рэакцыя) на хларыд-іоны (Дадатак 3).

Супастаўленне ўласцівасцей галагенавадародных кіслот і іх солей

Фторавадарод HF з’яўляецца вадкасцю пры тэмпературах, ніжэйшых за 19 °С, а HCl, HBr, HI — газападобныя рэчывы пры н. у. (табл. 23). Рэзкае адрозненне НF па агрэгатным стане можна растлумачыць утварэннем вадародных сувязей паміж палярнымі малекуламі рэчыва: H—F … H—F … H—F … H—F.

Табліца 23. Галагенавадароды

Галагенавадароды HF HCl HBr HI
Даўжыня сувязі, нм 0,092 0,128 0,141 0,161
Энергія сувязі, кДж/моль 565 431 364 297
Тэмпература плаўлення, °С –83 –114 –87 –51
Тэмпература кіпення, °С 19,5 –85 –67 –35
Агрэгатны стан (пры н. у.) Вадкасць Газ Газ Газ
img
Якаснае вызначэнне хларыд-, брамід- і ёдыд-іонаў

Асацыяты малекул фторавадароду настолькі трывалыя, што не разбураюцца (прысутнічаюць) нават у газавай фазе да 90 °С. Фторавадарод валодае неабмежаванай растваральнасцю ў вадзе. Яго раствор з’яўляецца слабай кіслатой (фторавадародная кіслата): HF space rightwards arrow over leftwards arrow space straight H to the power of plus space plus space straight F to the power of –. Нізкая сіла кіслаты НF абумоўлена высокай трываласцю (энергіяй) сувязі ў малекуле.

ul

Плавіковая (фторавадародная) кіслата здольная разбураць («плавіць») шкло Na2O ∙ CaO ∙ 6SiO2 у адпаведнасці з ураўненнем:

6НF + SiO2 = H2SiF6 + 2H2O

або 4HF(г) + SiO2 equals with t on top SiF4↑ + 2H2O.

Астатнія галагенавадароды добра растваральныя ў вадзе і ўяўляюць сабой моцныя кіслоты: HBr → H++ Br–; HI → H+ + I–.

Большасць солей, якiя ўтвараюцца гэтымі кіслотамі, добра растваральныя ў вадзе. Для якаснага вызначэння ў растворах хларыд-, брамід- і ёдыд-іонаў выкарыстоўваюць рэакцыю з растворам нітрату серабра(I) AgNO3. Пры гэтым хларыды ўтвараюць белы тварожысты асадак AgCl, браміды — светла-жоўты AgBr, ёдыды — жоўты AgI (табл. 24, Дадатак 3):

Ag+ + Cl– = AgCl↓; Ag+ + Br– = AgBr↓; Ag+ + I– = AgI↓.

Гэтыя асадкі не раствараюцца ў азотнай кіслаце.

Нітрат серабра(I) не ўтварае асадку з растваральнымі фтарыдамі, таму фтарыд-іоны вызначаюць з дапамогай раствору CaCl2 (Дадатак 3):

CaCl2 + 2NaF = CaF2↓ + 2NaCl; Ca2+ + 2F–= CaF2↓.

Табліца 24. Якасныя рэакцыі на аніёны галагенавадародных кіслот

Назва кіслаты і яе хімічная формула Солі Якасныя рэакцыі на аніёны
Іон Рэактыў Прыкмета рэакцыі
Фторавадародная (плавіковая) HF Фтарыды F–
фтарыд
CaCl2 Белы асадак CaF2 img
Хлоравадародная (саляная) HCl Хларыды Cl–
хларыд
AgNO3 Белы тварожысты асадак AgCl img
Бромавадародная HBr Браміды Br–
брамід
AgNO3 Светла-жоўты асадак AgBr img
Ёдавадародная HI Ёдыды I–
ёдыд
AgNO3 Жоўты асадак AgI img

Прымяненне галагенаў і іх злучэнняў

Галагены знаходзяць вельмі шырокае прымяненне і як простыя рэчывы, і ў выглядзе злучэнняў. Гэта ілюструюць даныя табліцы 25.

Табліца 25. Ужыванне галагенаў і некаторых іх злучэнняў

Галаген Злучэнне Найважнейшыя сферы ўжывання
Фтор Na3[AlF6] (крыяліт)) Вытворчасць алюмінію
NaF (фтарыд натрыю) Дадатак да зубных пастаў. Медыцынскі прэпарат
НF (плавіковая кіслата) Шкляная прамысловасць. Вытворчасць алюмінію
begin mathsize 14px style number space left parenthesis long dash CF subscript 2 minus CF subscript 2 long dash right parenthesis subscript n left parenthesis тэфлон right parenthesis end style Тэрмастойкі палімер. Антыпрыгарнае пакрыццё для патэльняў, прасаў
Хлор Cl2 (хлор) Абеззаражванне пітной вады. Адбельванне льняных і баваўняных тканін. Арганічны сінтэз. Атрыманне каляровых металаў з руды. Атрыманне салянай кіслаты
NaClO (гіпахларыт натрыю) Кампанент адбельвальных сродкаў
НCl (саляная кіслата) Хімічная прамысловасць
NaCl (галіт)) Харчовая дабаўка. Сыравіна для вытворчасці хлору, натрыю, гідраксіду натрыю
Бром Br2 (бром) Арганічны сінтэз: вытворчасць антыпірэнаў (інгібітары гарэння), каўчуку, сродкаў аховы раслін. Вытворчасць медыцынскіх прэпаратаў
Ёд I2 (ёд) Медыцына — спіртавы раствор (5–10 %). Фармацэўтычная прамысловасць
img

Хлор утрымліваецца ў вельмі небяспечным для жыцця і здароўя рэчыве — дыаксіне, які можа ўтварыцца ў выніку рэакцый арганічных рэчываў і хлору пры высокіх тэмпературах. Арганічныя злучэнні хлору і фтору (напрыклад, фрэону) вучоныя лічаць адной з прычын разбурэння азонавага слоя Зямлі.

Растворы галагенавадародаў з’яўляюцца кіслотамі.

Хлоравадарод атрымліваюць сінтэзам з простых рэчываў або дзеяннем канцэнтраванай сернай кіслаты на цвёрды хларыд натрыю.

Саляная кіслата з’яўляецца акісляльнікам за кошт вадароду і адноўнікам за кошт хлору.

Выявіць хларыд-, брамід- і ёдыд-іоны можна з дапамогай раствору нітрату серабра(I). Нерастваральныя галагеніды серабра адрозніваюцца колерам: AgCl — белы, AgBr — светла-жоўты, AgI — жоўты.

Пытанні, заданні, задачы

1. Запішыце хімічныя формулы і назавіце агрэгатны стан галагенавадародаў пры нармальных умовах.

2. З пераліку Mg(OH)2, FeCl2, FeCl3, Fe(NO3)3, HBr, HCl, MgCl2, ZnSO4 выпішыце формулы і назавіце рэчывы, якія пры дзеянні раствору AgNO3 утвараюць белы тварожысты асадак.

3. Вызначце ступені акіслення атамаў у злучэннях: KClO3, HClO4, Cl2, KCl. У якім з іх атамы хлору могуць выступаць толькі ў ролі адноўніку?

4. Вызначце масу хлоравадароду ў порцыі салянай кіслаты масай 50 г з масавай доляй рэчыва 12 %.

5. Разлічыце аб’ём хлоравадароду (н. у.), які можа вылучыцца пры дзеянні канцэнтраванай сернай кіслаты на хларыд натрыю масай 100 г.

6. Запішыце хімічныя формулы рэчываў, якія рэагуюць з салянай кіслатой: медзь, аксід медзі(II), аксід кальцыю, аксід вугляроду(IV), жалеза, гідраксід цынку, сульфат натрыю, карбанат натрыю. Растлумачце свой выбар. Складзіце ўраўненні адпаведных рэакцый.

7. Прапануйце план эксперыментальнага вызначэння раствораў ёдыду калію, браміду натрыю і фтарыду натрыю, якія знаходзяцца ў пранумараваных прабірках, выкарыстоўваючы:

  • а) рэакцыі замяшчэння;
  • б) рэакцыі абмену.

Запішыце ўраўненні адпаведных рэакцый у малекулярнай і іоннай формах.

8. Растлумачце прычыны парушэння паслядоўнай змены тэмператур кіпення галагенавадародаў на малюнку 44 у § 17.

9. Вызначце масавую долю рэчыва ў растворы, атрыманым пры растварэнні хлоравадароду аб’ёмам 40 дм3 (н. у.) у вадзе аб’ёмам 120 см3.

10. Для атрымання брому газападобны хлор прапусцілі праз раствор масай 2 кг з масавай доляй браміду калію 0,12 %. Разлічыце масу атрыманага брому.

*Самакантроль

1. Самай слабай кіслатой з’яўляецца:

  • а) НF;
  • б) HBr;
  • в) HCl;
  • г) HClO4.

2. Водны раствор фторавадароду ўтрымлівае часціцы:

  • а) F–;
  • б) Н+;
  • в) НF;
  • г) F2.

3. Саляная кіслата рэагуе з:

  • а) Нg;
  • б) AgNO3;
  • в) Cu(ОН)2;
  • г) Al.

4. Белы тварожысты і жоўты асадак адпаведна пры ўзаемадзеянні з нітратам серабра(I) утвараюць:

  • а) NaBr і KI;
  • б) KCl і KI;
  • в) NaCl і HCl;
  • г) HI і KI.

5. Газападобны хлоравадарод можна атрымаць узаемадзеяннем:

  • а) Н2 і Cl2;
  • б) NaCl(р-р) і H2SO4(р-р);
  • в) KCl(р-р) і H2SO4(р-р);
  • г) NaCl(цв) і H2SO4(канц).