§ 2-23. Антонімы, іх роля ў маўленні. Вобразна-выяўленчыя магчымасці антонімаў. Слоўнікі антонімаў

Практыкаванне 18

Прачытайце тэкст. Падрыхтуйце на яго аснове вуснае паведамленне пра антонімы.

Антонімы (грэч. anti — супраць, onyma — імя, назва) — словы з супрацьлеглым значэннем: добры — злы, дзень — вечар, далёка — блізка. Антонімы могуць мець не ўсе словы, а толькі тыя, якім уласціва агульнае значэнне якасці, часу, прасторы, колькасці. Не ўтвараюць антанімічных пар уласныя назоўнікі (Міхась, Мінск, Венера), канкрэтныя назоўнікі (стол, дуб, сшытак), лічэбнікі (тры, сем, пяцёра) і інш.

У антанімічныя пары ўваходзяць словы адной часціны мовы: назоўнікі (святло — цемра), прыметнікі (вялікі — малы), дзеясловы (пачынаць — заканчваць), прыслоўі (цёпла — холадна).

Паводле структуры антонімы бываюць аднакаранёвыя (праўда — няпраўда, цяжкі — няцяжкі, рэлігійны — антырэлігійны) і рознакаранёвыя (верх — ніз, чорны — белы).

Словы могуць уступаць у антанімічныя адносіны ў адпаведных кантэкстах. Гэта кантэкстуальныя антонімы — такія пары слоў, супрацьлеглае значэнне якіх выяўляецца толькі ў пэўным кантэксце: Варвара, па натуры добрая і мяккая жанчына — на слова была вострая і рэзкая (Паводле А. Васілевіч).

Практыкаванне 19

Складзіце з прыведзеных слоў антанімічныя пары, запішыце іх.

Верх, далёка, купіць, браць, варожы, блізка, праўдзівы, ніз, крывадушны, аддаваць, дружалюбны, прадаць.

Практыкаванне 20

Запішыце сказы, устаўляючы прапушчаныя літары і раскрываючы дужкі.
Пастаўце неабходныя знакі прыпынку.
Падкрэсліце ў сказах антанімічныя пары.
Назавіце словы, якія выступаюць у якасці антонімаў толькі у пэўным кантэксце.

1. Сэрца маткі заўсёды чуе і кепскае і добрае (З. Бядуля).
2. Большы брат згатаваў добры абе(д/т) нава(д/т) два скруткі каўбасы на стол паклаў а меншы^м тол..кі пазірае (А. Якімовіч).
3. Не трэба думаць пра тое што было і больш не вернецца н(і/е)колі. Калі добрае то можна (у/ў)спомніць і пацешыцца а калі дрэн..ае дык забыцца на яго трэба (К. Чорны).
4. Як дзень ад..ходзіць^сл пр..ходзіць нябыт начных заспако..ных слоў (А. Куляшоў).
5. Ты з Заходн..й я з Усходн..й нашай Беларусі больш з табою ўжо н(і/е)колі я не разлучус.. (Я. Купала).

Практыкаванне 21

Утварыце ад прыведзеных слоў аднакаранёвыя, карыстаючыся пададзенымі ў дужках прыстаўкамі. Запішыце словы, падкрэсліце тыя, што складаюць антанімічныя пары.

Адчыніць (дзверы) — (пры-, рас-, за-);

ускочыць — (за-, ад-, вы-, пера-, на-);

наступаць — (вы-, за-, пера-, ад-, у-);

загарнуць — (з-, пера-, раз-, пры-, вы-).

Практыкаванне 22

Падбярыце да прыведзеных словазлучэнняў антанімічныя.
Запішыце пары, якія ў вас атрымаліся.

Старая кніга, спелы яблык, глухая восень, правая партыя, мяккі зычны, моцны характар, вялікія падзеі, залатыя рукі, стары чалавек, старая газета.

Практыкаванне 23

Спалучыце пачатак і заканчэнне прыказак. Зачытайце іх. 

Выпішыце з прыказак пары антонімаў.

Практыкаванне 24

Дапішыце прыказкі, устаўляючы патрэбныя антонімы. 

1. Сыты … не спагадае.
2. Лепш трошкі^с зрабіць, чым … нагаварыць.
3. Старасць слабая на ногі, ды … на розум.
4. На свята падумай пра будзень, а ўлетку пра … .
5. Чорнае …  не стане.
6. Лепш адзін прыяцель, чым дзесяць … .
7. Што аднаму цяжка^ф, тое гуртам … .
8. Сухі марац, … май — будзе жыта, нібы гай.

 Назве якога вясенняга месяца адпавядае слова марац?

Раскажыце, на чым заснаваны стылістычны прыём антытэза.

Практыкаванне 25

Прачытайце верш.
Выпішыце з яго прыклады аксюмарана.
Абгрунтуйце сваё меркаванне.

Ці доўга было гэта?
Можа, хвіліна,
Можа, паўвека, а можа, больш…
Але пакінула ты, дзяўчына,
Смутную радасць і светлы боль.

                       М. Лужанін.

Практыкаванне 26

 Прачытайце артыкул са слоўніка антонімаў. Раскажыце на яго аснове, як падаюцца антонімы ў слоўніку.

ВЕТЛІВАСЦЬ — ГРУБАСЦЬ

Ветлівасць (грубасць) уласціва, характэрна; людская, спадчынная.

Грубасць адных ураўнаважваецца ветлівасцю другіх («Чырвоная змена»).

Лазоўскі У. М. Слоўнік антонімаў беларускай мовы: канкрэтныя выпадкі ўжывання. Мінск: Універсітэцкае, 1994.

Практыкаванне 27

Выпішыце са слоўніка антонімаў тры артыкулы. Вызначце, з якой стылістычнай мэтай выкарыстаны антонімы ў аўтарскіх тэкстах, прыведезеных у слоўнікавых артыкулах у якасці прыкладаў.